DROKA KESK BES

KURTEDROKA SENDKAY

KURTEDROKA TEVGERA SENDKAY

LI DINYAY ;

Pketinn zanist teknolojk n ku di sedsala 18an de derketine hol r li ber orea besaziy(senay) vekir. Ji ber ev pketinan j na karkeran sendka derketine hol. Di demeke kurt diyar b ku, yektiyn ku karker ji bo ert mercn xebat bn bakirin ava kirine, tr nakin. Li ngilstan bi nav ?Yektiya Mezin a Peyn Yekby ya Netew? saziyeke hatiye ava kirin. Ev saziy mirov dikare wek destpka sendikay bipejirne. Bi saya tkona dijwar a ku li dij na sermayedaran hza wan a siyas hatiye dayn. Di sala 1871an de sendka di fermiyet de hatine pejirandin. Ev pvajo li welatn din j bi heman wey meiyaye. na sermayedaran ji bo tekedest(tekel) be r li ber tkona karkeran bigre hem awayan tkoiyaye. Li hember v yek j karker saziyn xwe yn navnetew ava kirine. Komeleya ku bi nav ?Komeleya Karkeran a Navnetew?(Enternasyonala 1.) di sala 1864an de hatiye ava kirin, ji bo xebata navnetew biye gava yekem. Ji ber er hin sedeman yektiyn ku hatine ava kirin bi awayeke demdirj berdewam nekirine. L pit er Duwem a Chan li gor ert mercn n, yektiyn n hatine ava kirin. Her i qas di sala 1945an de ?Federasyona Sendikayn Chan? hatiye ava kirin j, ev saz ji hla Emerka, ngilstan sermayedarn tekedestparz hatiye belav kirin. Bi propagandayn wek ?Xeteraya Sovyet?, ?Dij-komunzm? stratejiya ?er Sar? hate meandin. Hin sendkayn Emerka ngilstan di bin bandora v propaganday de man di sala 1949an de ?Konfederasyona Sendkayn Karkern Azad n Cihan?(ICFTU) ava kirin. Guherna civak siyas ya pit er 2. a Cihan bi v away bandora xwe li ser tevgera karkeran sendkayan kir. Rxistinn navnetew herm (Emerka, Asya, Ewropa, Emerikaya Latn) ku derketine hol vga j bi ast awayn crbecr jiyana xwe didomnin. L bel pit saln 1990an ku bloka sosyalst ruxiya naverok rvebirina van sendkayan guhertin bne. 
LI TIRKIY
Di sala 1871an de li Stenbol avabna Cemiyeta Emeleperwer greva karkern tersaneyan a ku di sala 1874an de hatiye li dar xistin ji bo rxistina nayet gavn yekem in. Pit van gavan di sala 1895an de cemiyeta vear ya bi nav Cemiyeta Emeleyn Osman hatiye ava kirin, biye berdewama ew gavn pn. Bi lankirina mertiyet ya di sala 1908an de karkeran lez dan rxistinbyn, l di lona 1908an bi rya qannan di war xebatn ferm de mafn sendka grev hatin qedexe kirin. Ev helwest b sedema avakirina partiyn ku maf berjewendiyn karkeran diparzin. Li hember qedexeya grev karkeran grevn bi bandor li dar xistin.
Di heman salan(Serdema Mertiyeta 2.) de, di ser de mamoste, kedkarn ku di statuya memriy de ne, bi rya komeleyan dest bi xebatn rxistin kiribn. L mixabin ji ber er 1.a Chan ev rxistinn karker kedkaran lawaz man. Pit er, karker bi prozbahiyn Yek Gulan himendiya nayet zde kirin. Li Stenbol Enqer j mamosteyn ku mehaneyn xwe nedikarin bigrin, grevan li dar xistin. Yektiya Ameleyn Git, li Kongreya Abor ya zmr de nnertiya karkeran kir(1923). Pit ku Qanna Takrr Sukn di sala 1925an de derket zextn li ser karker kedkaran zde bn. Li hember van zextan j karmendn telgrafn grev pk ann. Di wan salan de her i qas, di qannan de tu asteng tunebe j karker karmend ji bo maf berjewendiyn xwe yn nayet, rxistinn n ava ne kirin. Bi piran wek kooperatf komeleyan xwe bi rxistin kirine. L ev saz di bin kontrola dewlet de bn. Pit ev serdema ku rxistinn karkeran bi awayeke pratk dihate asteng kirin, di serdema ?Rveberiya Yek-Part? de(1938) bi rya ?Qanna Cemyetan? komeleyn ku li ser esasn n hatine ava kirin, hatiye qedexe kirin. Di sala 1946an de ev qedexe hate rakirin. Ji ber v yek j gelek sendikayn serbixwe hatin ava kirin. Di sala 1947an de hate xwestin ku bi rya ?Qanna Sendkayan? b birn. Sendka federasyonn ku mafn wan n grev bazara git tune ye TURK-? ava kirin, di sala 1952an de. Makezagona 1961an mafn grev hevdtinn git, da karkeran. Di sala 1967an de hin sendka ji ber ku TURK- poltkayn sermayedaran dimene qetiyan bi nav DSK?(Konfederasyona Sendkayn Karkeran a oreger) ava kirin. Ji ber ku DSK di nav karkeran de rxistinbyneke ba pk an tevgerek tkoer ya sendkayan derxiste hol, Meclsa Tirkiy xwest ku li hember DSK? qann derxne. L karker di 15 16 Hezrana sala 1970an de greveke li dar xistin. Ev alak di droka nz ya Tirkiy de alakiyeke pir girng b bi saya v grev qann pa ve hatiye kiandin
Di sala 1976an de HAK- di sala 1979an de j MSK hate ava kirin. DSK j li dij avakirina Dadgeha Ewlekariya Dewlet(DGM) berxwedaneke bi bandor nan da, di sala 1976an de. Ji w sal n de her sal di prozbahiyn 1 Gulan de bi sedhezaran karker li hev civand. Pit ku Cuntaya 12 lon pk hat DSK hate girtin rvebern w hatin darizandin. Hin rvebern TURK-? di hikumeta cntay de bn wezr. Cntay HAK-? girt bin kontrola xwe d re j htin xebatn xwe bimene. Xebatn MSK j di ser de hate rawestandin l pa berdewam kir. Di sala 1987an de nav xwe guherand kir YRT-. Di sala 1988an de hate girtin.
KEDKARN GT
Di heyama Rveberiya Yek-Part de rxistinn karmendan nikaribn hebna xwe nan bidin. L pit 1946an hd hd derketin hol. Komeleyn mamosteyan bi nav Federasyona Netew ya Komeleyn Mamosteyan (retmen Dernekleri Milli Federasyonu) federasyonek ava kirin. Makezagona 1961 maf sendkay dab karker karmendan. Qanuna hejmar 624an (Qanna Sendkayn Personeln Dewlet) a ku di sala 1965an de derketib ji bil mafn grev peymana git, mafn din dabn karker karmendan. Ji ber v yek enflasyona sendkayan bn gellek sendka derketn hol. Heta sala 1971 nz 600 heb sendkayn karmendan ava bn. Hin sendka bi nav Konfederasyona Sendikaya Personeln Git ya Tirkiyey (Kamu Personeli Sendikalar Konfederasyonu), hin sendka j bi nav Konfederasyona Sendkayn Personeln Saz Teebusn Dewlet (Trkiye Devlet Teekkl ve Teebbsleri Personel Sendikalar Konfederasyonu) konfederasyonan ava kirin. Ev sendkayn w heyam bbandor lawaz bn. L di sala 1969an de, TS(Sendikaya Mamosteyan a Tirkiyey) T.LK-SEN(Sendkaya Mamosteyn Dibistann Sereta ya Tirkiyey) greva ku li dar xistibn ar roj berdewam kirib bal kiandine ser xwe. Di w heyam de bi qas 160 hezar mamoste hebn li Tirkiy ji wan 110 hezar mamoste tevl v grev bn. Ev grev di droka na karkeran de mnakeke ba e ji bo tkona legal.

Pit Cuntaya 12 Adara 1971an xala 46 ya Makezagon hate guhertin di na peyva ?xebatkar?an peyva ?karker? hatiye bi kar ann. Bi v guhertin j karmend mafn xwe yn sendka mafn xwe yn endamtiya partiyan wenda kirin. Bi xala demdar a 16. a Makezagon sendkayn hey hatin qedexe kirin xebatn wan j hatin rawestandin.

Pit ku mafn sendkayan hat qedexe kirin heta sala 1980 pvajoya komeleyan berdewam kir. Li na TS T.LK-SEN TB-DER hate ava kirin. Her wiha TUM-DER MEM-DER ji bo hem karmendan hatin ava kirin. Ji bil van komeleyan komeleyn wek TS-DER, ROL-DER, ENERJ-DER, TM SALIK- DER, TMAS, TM-D, TRT-DER, GENEL-DER, EGO-DER, DDY-DER, TEK-DER, SAYITAY-DER hatibn ava kirin. ji bo tkona kamendan tk here komeleyn wek POL-BR, Komeleyn Karmendn Akinc (Aknc Memurlar Dernei), Komeleya Yekhz a Karmendn Ulkuc (lkc Kamu Grevlileri G Birlii Dernei) hatibn ava kirin. Cuntaya 12 lon derbeyn giran him li rxistinn karker kedkaran him j rxistinn komeleyn karmendan xist. Ji ber xebatn xwe yn sendkay ketin girtgehan. Zext zorn giran li ser karmendan hatin meandin. Mal milkn komeleyan ji aliy dewlet ve hate desteser kirin. Makezagona 1982an maf sendkay ten didan karker karsazan l ji bo karmendan qedexe kirib

?Platforma Sendkayan ya Xebatkarn Git? ji sendkayn wek Tm Maliye-Sen, Tm Salk-Sen, Tarm-Sen, Hava-Sen, Tm Haber-Sen, Enerj-Sen, Yap-Yol-Sen, Turizm-Sen, Tm Sosyal-Sen, Tm Yarg-Sen, Tm Enerj-Sen, Kltr-Sen, Banka-Sen, Emekl-Sen, ES, Tm Ray-Sen, Demryol-Sen pk hat. Hin sendka j di rbertiya ETM- de ?Komteyn Hevrziy? damezrandin. L her i qas ev sendka dixwestin ku siyaseteke serbixwe bimenin di nav gel de zdetir cih xwe bigrin j dijxebatn dewlet j hebn. Di wan rojn ku kedkarn bi ara ?Maf nay dayn, t girtin? sendkayan di damezrandin an j mohrn ku li ser deriyn sendkayn wan hildiqetandin, derdora ?Veqfa Xebatkarn Git ya Tirkiyey? (Trkiye Kamu alanlar Vakf) ku mafn sendkay heta w roj mafek ne rewa didtin ji nikeva de KonfederasyonaT.KAM-SEN ava kirin (1992). Ev konfederasyon di bin bandora dewlet de bn siyaseteke neteweperest dimeandin. Di sala 1995an de j konfederasyona fndementalst hate ava kirin. KSP li hember zamn kmrje, di 3 trmeha sala 1991 de meeke li dar xist. Pit v me navenda ET-SEN ji hla wlayeta Enqer ve hate girtin. Tkona Kedkarn Git her ku di bihztir dib. Kedkaran v mohr ji ser sendkaya xwe rakirin. Di 21 berfanbara sala 1992 de bi tevlbna gelek kedkaran heta avahiya serokwezr meek li dar xistin. Di 13 gulan a 1992an de ji bo protestokirina mehaneyn km bordro hatin ewitandin. Her i qas zext zorn li ser kedkaran berdewam dikirin j li Meclsa Tirkiy peymann hejmar 87 151an n ILO hatin pejirandin. 15 Hezran a 1993 mtngn herm, 27 Hezran a 1993 Mea Enqer hate li dar xistin. Ev feraseta n ya sendkayn karmendan ji bo sendkayan j b mnak. Sendkayn karkeran j lez dan xebatn xwe. Di roja 3 rbendan a 1994an de greva git ya hem xebatkaran pk hat. Ji ber v grev mehaneyn karmendan ji % 5 hate zde kirin. Her wiha di meha nsan de j rzealak hatin li dar xistin. 16 17 hezran a 1995an li qada Kizilaya Enqer ji aliy kedkaran ve du roj hate dagir kirin. Bi v alakiy hate diyar kirin w kedkar sendkaya b maf grev hevdtinn git qebl nekin. Qanna ku di rojeva mecls de b pa ve hate kiandin. 
Di 13 trmeha sala 1995an de di xala 53 ya makezagon hate guhertin. Bi v guhertin kedkarn git maf sendkay bi dest xistin. Maf sendkay kedkaran di asta makezagon hate pejirandin.
KSP(Konfederasyona Sendikaya Personeln Git ya Tirkiyey) Komteyn Yekrzy ji aliyek de ji bo ji bo yektiy hevdtinan pk diann ji aliyek din de j sendkayn ku di heman sektor de xebatn xwe dimeandin dibn yek sendka. Di heman dem de Konfederasyona Sendkayn Kedkarn Git hate damezrandin(08.12.1995). Ji ber ku dewlet, derdorn desthilatdariy kesn rvebir; nedixwestin mafn sendka greva git hebe sendka serbixwe bin di sala 1998an de qannek hann rojeva mecls. Kedkar di 4 5 adara 1998an de berxwedan alakiyn girng li dar xistin. Ji ber v berxwedan ev qann pa ve hate kiandin. L mixabin her i qas KESK(Konfederasyona Sendkayn Kedkarn Git) kedkar li ber xwe dan j, di sala 2001an de qanna hejmar 4688, ji meclis derbas b. Li gor v qann sendka nedikaribn greva git pk bnin hevdtinn git bikin bi hikmet re.

DROKA BES? KARGEH
Mixabin, di derheq sendkaya me BES de lkolnn fireh nebne. Dema ku mirov li cihn kar n BES li wan xebatn xwe dimene bigre ber avan droka sendkaya heta dema Mertiyeta II. pa ve die. Di saln 1900 de kedkarn ku di wan kargehan de dixebitiyan wek komele xebatn xwe dimeandin. Mirov wan komeleyan wek destpka sendkaya me qebl bike.
Di navbera saln 1965 1971an de ji 30 zdetir sendka hatine damezrandin. Hejmarn endamn van sendkayan bi gelenper ji sed derbas nedikirin. Di derheq xebatn van sendkayan agahiyn me pir km in. 
Her i qas di derheq xebatn van sendkayan agahiyn me yn zde tunebin j, em dizanin ku karmendn SSKy xwe wek karker qebl kirine sendkaya SOSYAL- ava kirine. Ev sendka di sala 1967 de s mehan bi 10 hezar xebatkar re grevek pk aniye. 
Xebatkarn git di sala 1990 de dema ku xwestin ji n ve xwe bi rxistin bikin, xwe li gor ben kar xwe rxistin kirin. Hejmarek km sendka xwe li gor saz kargehan xwe rxistin kirin. Li ser bingeheke mer bi awayeke pratk Tm Malye-Sen (03.02.1992), Tm Yarg-Sen (17.02.1992), Tm Sosyal-Sen (11.05.1992), Turzm-Sen (28.09.2992), Emek-Sen (12.11.1992), Tm Banka-Sen (03.08.1993) ava kirin. Bi tesra avabna KESK ku armanca w yektiya sendkayan b li ax xizmet ya kar de, BES di 22 Hezran a 1998an de hate ava kirin. Emek-Sen, Turizm- Sen Tm Maliye-Sen di kongreyn xwe de biryar dan ku tevl BES bibin. Pit ku qanna hejmar 4688an j derket Tm Sosyal-Sen, Tm Banka-Sen Tm Yarg-Sen tevl BES bn. BES, hem sendkayn navbor di bin bana xwe de kir yek vga li 45 saziy xebatn xwe dimene

Werger: Qedr Nrvan